Regie: Michael Glawogger & Monika Willi | Duur: 105 minuten | Taal: Duits & Engels | Kijkwijzer: AL 

Camera

“Meestal is afscheid onnodig theatraal, want vroeg of laat zie je elkaar toch weer. En zo niet, dan weet je dat niet als je afscheid neemt.” Een overpeinzing van Michael Glawogger (1959), die korte tijd later overleed en wiens laatste omzwervingen zijn te zien in Untitled. “Ik wil simpelweg een jaar lang over de wereld reizen en alles filmen wat ik tegenkom”, zegt de Oostenrijkse cineast aan het begin van zijn documentaire. Monika Willi, ervaren editor en jarenlang Glawoggers rechterhand, voltooide zijn werk.

De film neemt de kijker mee door de Balkan via Italië tot in het Noordwest-Afrikaanse land Liberia, waar Glawogger in april 2014 bezweek aan malaria. “Het is de doodsteek voor vrijheid om elke mogelijke ramp te voorzien, het leven te plannen, en geen rekening te houden met het moois dat dan kan gebeuren als zulke beperkingen worden genegeerd.” En dus negeert Glawogger tijdens zijn reis die beperkingen, en is zijn Untitled niets meer dan een verzameling observaties; een mozaïek van een nomade die het liefst wil verdwijnen. “Verstop me alsjeblieft en zeg niemand dat ik hier ben.”

Geen thema, geen plot, geen dialogen. Niets wordt geschapen in Untitled, alles ís gewoon. Hoofdpersoon is Homo sapiens, de locaties zijn uiteenlopend. Zo zien we in Koidu (Sierra Leone) hoe men hele zandvlaktes afgraaft op zoek naar diamanten. En dwalen we verloren rond in voormalig Bosnië-Herzegovina, waar de littekens van de oorlog nog altijd springlevend zijn. Tragisch zijn ook de beelden van vrouwen, kinderen en zelfs geiten die zich op bergen afval storten, als ware het een feestmaal. “De vlaggenstok van een verdrinkende wereld was gemaakt van oud metaal”, analyseert Glawogger de staat van onze menselijke beschaving.

Untitled is cinema is zijn meest pure vorm; de beelden ontlokken je geen oordeel, hoogstens ontroering. Glawoggers teksten zijn daarbij van poëtische schoonheid. “Ro Messi Mourinho Boate Roo ri al Drogba”, besluit voice-over Fiona Shaw een van de mooiste segmenten in de film. Wordt “Ro Messi Mourinho Boate Roo ri al Drogba” het lofdicht van een nieuw era waarin de spraakverwarring voltooid verleden tijd is? Kijk naar Untitled: een fascinerende zwanenzang van een man die zich vier maanden en 19 dagen lang liet leiden door zijn nieuwsgierigheid en intuïtie.

Untitled

 Regie: Ceyda Torun | Duur: 79 minuten | Taal: Turks | Kijkwijzer: AL

Camera

Istanboel. Geografisch gezien een unieke plek waar twee continenten, gescheiden door de Bosporus, elkaar ontmoeten. Stad bomvol moskeeën, synagogen en kerkgebouwen. Etnische smeltkroes die bijna 15 miljoen inwoners telt. En de biotoop van honderdduizenden elegante viervoeters, zo toont filmmaakster Ceyda Torun in de documentaire Kedi.

Maak kennis met Sari, Bengü, Psikopat, Deniz, Aslan Parçasi, Duman en Gamsiz: stuk voor stuk zwerfkatten die zich vrij bewegen door de straten van Turkije’s grootste stad. Dat doen ze al duizenden jaren, waardoor ze er niet meer zijn weg te denken. De katten zijn niemands eigendom, maar functioneren nadrukkelijk als spiegels voor hen die ze verzorgen.

“Zonder katten zou ik een problematische jeugd gehad hebben.” Een uitspraak als deze maakt duidelijk welke essentiële rol de dieren spelen. Ze zijn levensredders, omdat ze voor velen een bron van vreugde zijn in een geïndustrialiseerde metropool waar juist die vreugde tanende is. “We praten eindeloos”, merkt een vrouw op. Om vervolgens schamper te besluiten: “Mijn grootmoeder hoef ik na de dood niet te zien, mijn kat wel.”

Ze bietsen naar hartelust. Laten zich door jong en oud vertroetelen. Wurmen zich een weg door de chaos. Parkeren op de gekste plekken hun krent. Springen op auto’s. En zien álles. Iedereen zal moeten grinniken tijdens Kedi. Een plot heeft de film niet, maar de prachtige beelden en ontroerende monologen zijn al feest genoeg. Een feest der herkenning.

“Honden denken dat de mens God is, maar katten weten wel beter.” Zo is het. Waar honden een baasje hebben, beschikken katten over personeel. Personeel dat zelfs zijn laatste spaarcenten spendeert aan de dierenarts wanneer ‘majesteit’ weer eens aan het kwakkelen is.

Katten mogen dan menselijke trekjes hebben, opmerkelijker is dat de donderstenen er perfect in slagen om het beste in de mens naar boven te halen. “Ze laten je voelen wat liefde is.” Kedi (Turks voor ‘kat’) is een oogstrelende liefdesbrief aan de dieren, en een mustsee voor kattenfans.

 Regie: Roger Ross Williams | Duur: 92 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: AL

Camera

Life, Animated is gebaseerd op de bestseller van schrijver en journalist Ron Suskind en was vorig jaar een van de winnaars op het filmfestival Sundance. De documentaire van de Afro-Amerikaanse regisseur Roger Ross Williams gaat over een opmerkelijke episode in het leven van Owen Suskind; de Peter Pan uit de gelijknamige Disney-klassieker.

Ron en zijn vrouw Cornelia zitten met de handen in het haar wanneer hun 3-jarige zoon Owen op een dag ontvoerd wordt. Boeven die losgeld eisen? Massale politie-inzet? Niets van dat alles. Owens verdwijning is geestelijk van aard; de levenslustige hummel houdt namelijk op met praten. Zomaar ineens. Autisme zet een schot tussen hem en de wereld. Jarenlang komt hij niet achter dat schot vandaan, totdat zijn vader de pop Iago (de papegaai uit de Disneyfilm Aladdin, 1992) pakt en in die rol tegen hem begint te praten. En Owen antwoordt.

“Autisten hebben een script nodig”, zegt Ron. De animaties van Disney (van tientallen films kent Owen de teksten uit het hoofd) blijken de sleutel tot een beter begrip van de echte wereld. Zijn sterke identificatie met vooral de ‘sidekicks’ uit de Disneyfilms is geen toeval: ook Owen voelt zich een randpersonage. Een personage dat vroeg of laat op eigen benen zal moeten staan. Ja, communiceren in Disneydialogen bevordert zijn interactie. Maar dat script ook toepassen op complexere zaken is vers twee. Wat heb je aan die Disney-encyclopedie tijdens een sollicitatiegesprek? Of als je vriendinnetje het na jaren plots met je uitmaakt? Een van de meest illustratieve scènes in dit verband is het gesprek over seks tussen Owen en zijn oudere broer Walter.

Interviews met zijn naasten, beeldmateriaal uit het familiearchief en prachtig geanimeerde jeugdtekeningen van Owen zelf: het spraakmakende Life, Animated vertelt het ontroerende coming-of-ageverhaal van een knul met een handicap. Schoorvoetend maar met succes legt hij zijn weg af. Dankzij drie toonbeelden van liefde die niet van opgeven willen weten.

 Regie: Cyril Dion & Mélanie Laurent | Duur: 118 minuten | Taal: Frans, Engels & Fins | Kijkwijzer: AL

Camera

De wereldbevolking groeit, natuurlijke hulpbronnen worden uitgeput en de temperatuur stijgt. Daarbij kan ons ecosysteem het tempo waarin dit gebeurt niet meer aan. Gaan we zo door, dan zijn water, voedsel en brandstof binnenkort schaarse goederen. Met alle gevolgen van dien. Geraakt door dit sombere perspectief besloten filmmakers Cyril Dion en Mélanie Laurent onze planeet over te trekken. Niet met als doel het ecologische, economische en sociale verval in kaart te brengen, maar om pioniers te ontmoeten.

In de VS legt voedsel duizenden kilometers af voordat het op je bord ligt. Overbodig uit te leggen welke zware wissel dit op het milieu trekt. Daarom begint Demain met het landbouwvraagstuk. Ooit van de termen ‘transitiestad’ en ‘permacultuur’ gehoord? In het failliete Detroit, Engelands eerste transitiestadje Totnes en het pittoreske Le Bec-Hellouin (Normandië) schieten zelfvoorzienende gemeenschappen als paddestoelen uit de grond. Gewassen dichter bij de mensen verbouwen, zo simpel is het feitelijk. In onder meer Kopenhagen en Reykjavik zien we vervolgens de integratie van alternatieve energie in het dagelijks leven. Efficiënt, brandschoon en goedkoop. Want de zon en de wind sturen geen factuur.

Daadwerkelijk een circulaire wereld(economie) realiseren betekent ook dat we afscheid moeten nemen van de ziekelijke hang naar groei. En zijn vervuilende motor: fossiele brandstoffen. Een nieuw economisch model is een absolute vereiste. Weg met het door banken gekoesterde monetaire monopolie, met het wurgconcept dat rente heet. Weg met de multinationals die baas zijn over regeringen en sociaal-economische initiatieven op lokaal niveau dwarsbomen. Logisch dat hele volksstammen hierdoor de (politieke) greep op de maatschappij kwijt zijn. Een herdefiniëring van de democratie is dus ook onontbeerlijk. In IJsland en het door het kastenstelsel getekende India hebben burgers de macht teruggepakt. En hoe. De springplank naar al die veranderingen? Wellicht biedt het Finse onderwijsmodel uitkomst.

Het met een César (Franse Oscar) bekroonde Demain voert de kijker in vijf hoofdstukken langs oorden waar mensen zoals u en ik de handen uit de mouwen steken om de aarde leefbaarder te maken. Niet doemdenken maar optimisme, liefdevolle participatie en oplossingsgericht handelen zijn hun drijfveren. Laat je verrassen en inspireren door deze uiterst hoopvolle documentaire over de nieuwe werkelijkheid: samen maakt een wereld van verschil.

Demain

 Regie: Asif Kapadia | Duur: 128 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: 12 jaar

Camera

De legendarische Tony Bennett zegt over haar: “Ze was een van de puurste jazz-zangeressen die ik heb gehoord. Volgens mij moet ze worden vergeleken met Ella Fitzgerald en Billie Holiday. Ze had de gave. Als ze nog had geleefd, had ik gezegd: ‘Kalm aan. Je bent te belangrijk. Het leven leert je hoe je het moet leven als je de kans krijgt lang genoeg te leven.'” Die kans verkwistte ze opzichtig. Op 23 juli 2011 overleed Amy Jade Winehouse, 27 jaren jong.

Haar suikerspinkapsel, make-upstijl, luchtige outfit en tatoeages lieten er geen misverstand over bestaan: de Queen of Soul was een extravagante dame. Tot haar negende was het joodse lachebekje uit Noord-Londen rustig van aard. Ze wilde kunnen zingen, om emoties van zich af te schudden. Meer niet. Beroemd worden? “Ik ben geen meisje dat zo graag een ster wil zijn.” Maar het liep anders: door haar ongekend krachtige zangstem verwierf Amy de status van popdiva.

Fragmenten uit concerten en televisieshows, found footage, talrijke selfies, foto’s en (familie)filmpjes: aan de hand van een enorme hoeveelheid archiefmateriaal reconstrueert regisseur Asif Kapadia de opkomst en ondergang van de soulzangeres. Onder de vaak korrelige beelden zijn flarden uit interviews te horen. Met haar ouders, vriendinnen, exen, bandleden, producers, promotors, managers en bodyguards. Het resultaat is een even intiem als ontluisterend document. Een gebroken gezinsleven, de dood van haar oma Cynthia, haar onstuimige relatie met Blake Fielder, antidepressiva, boulimia en verslavende middelen; chronologisch schetst Kapadia de oorzaken en uitingen van Amy’s zelfdestructie. En natuurlijk stortte de Britse schandaalpers zich ongegeneerd op haar uitspattingen.

Zeer kwalijk is de opstelling van haar vader Mitchell (eerst de grote afwezige, later een ordinaire profiteur) en moeder Janis (naïef en slap). Hoe is het toch mogelijk dat níémand deze prachtige oude ziel gedecideerd behoedde voor zichzelf, én een vraatzuchtige buitenwacht? Die prangende vraag is de rode draad in een steengoede documentaire die niet tot vrolijkheid stemt. Behalve dan haar formidabele stem waarvoor, Winehouse-fan of niet, alleen maar stille bewondering past.

Amy

 Regie: Mark Verkerk | Duur: 96 minuten | Taal: Nederlands | Kijkwijzer: AL

Camera

Meer dan een kwart van de oppervlakte van het dichtbevolkte Nederland ligt beneden zeeniveau. Dijken, polders en natuurlijk de Deltawerken vormen ons verdedigingssysteem in de eeuwenlange strijd tegen het wassende water. Water als bron van (over)leven staat centraal in de documentaire Holland: Natuur in de Delta van de in Nairobi geboren regisseur Mark Verkerk. Na De nieuwe wildernis (2013) is dit het tweede deel in een serie van drie films over de Nederlandse flora en vooral fauna.

Tienduizenden spreeuwen schrijven poëzie in het avondrood. Een driftige meerkoet verdedigt zijn territorium tegen een eend. Rammelaars in gevecht om een vrouwtje. En waarom eten futen behalve vis ook veertjes? Het verhaal van de film wordt verteld vanuit een cultuurhistorische context en gezien door de ogen van de bever, de haas, het pimpernelblauwtje (een vlinder) en de stekelbaars. Maar de absolute hoofdrolspeler is de majesteitelijke zeearend die sinds 2006 weer in Nederland broedt.

Terwijl De nieuwe wildernis zich richt op de vier jaargetijden in de Oostvaardersplassen (Flevoland), belicht Holland: Natuur in de Delta het natuurschoon in heel Nederland, met de nadruk op de Biesbosch, de Moerputten (een laagveenmoeras in Noord-Brabant) en het Schuitwater, biotoop van de bever in Noord-Limburg. Vijftien cameraploegen hebben in ruim zeshonderd draaidagen driehonderd uur film geschoten. Hun engelengeduld levert onwaarschijnlijk fraai beeldmateriaal op. Sensationeel is het van onderen genomen shot van de zeearend die een paling uit het water plukt. Beurtelings voorzien Carice van Houten en Bram van der Vlugt de film van commentaar. Hierdoor krijgt het verhaal wat meer cohesie, want de scènes staan tamelijk los van elkaar. Vooral het stemgeluid van Van der Vlugt ligt prettig in het gehoor.

Holland: Natuur in de Delta is een oogstrelende herontdekking van ons kikkerlandje. Van machtig rivierlandschap, onstuimig kustgebied en de rijkdom die zij onze delta brengen. Een herontdekking met erin verweven een dringend advies: in plaats van de natuur onze regels op te leggen, is het wijzer haar immense kracht op eerbiedige wijze te benutten. Opdat een natuurlijk evenwicht tussen mens en milieu een blijvertje is.

Holland: Natuur in de Delta

 Regie: Stephanie Soechtig | Duur: 92 minuten | Taal: Engels | Kijkwijzer: AL

Camera

Maggie is twaalf jaar en weegt 96 kilo. Brady (15) weegt 98 kilo en de veertienjarige Joe is zo zwaar (180 kilo) dat hij zijn twintigste levensjaar waarschijnlijk niet gaat halen. Over twintig jaar is 95% van de Amerikaanse bevolking (veel) te dik. Dit ontluisterende gegeven – nauwelijks te slikken met zoveel honger op de aarde – is slechts het topje van de ijsberg in de documentaire Fed Up van Stephanie Soechtig.

Minder eten en meer bewegen is al decennialang de toverspreuk in het gevecht tegen de obesitasepidemie. Een misleidende toverspreuk, omdat de fitnessrevolutie die eind jaren 70 ontbrandde parallel loopt aan de exponentiële toename van het aantal zwaarlijvigen.

Grote boosdoener is de voedselindustrie die aan 80% van de in Amerika ruim 600 000 (!) beschikbare etenswaren suiker heeft toegevoegd. Kinderen en andere kwetsbare bevolkingsgroepen worden middels ontelbare stimuli gehersenspoeld; overmatige consumptie van verslavende, dikmakende troep is het gevolg. Het vileine trucje van de tabaksindustrie gaat dus op herhaling: “Frisdrank is de sigaret van nu.”

En de overheid? Miljarden dollars aan inkomsten reduceren haar tot hypocriete speelbal van het bedrijfsleven. Opnieuw. Noodsignalen en aanbevelingen van gezondheidsorganisaties worden onderschat of schaamteloos verdraaid. Zo nodig worden politici door de kapitaalkrachtige lobby’s brutaalweg gechanteerd of omgekocht.

Het is zuur wat zoet met de tanden doet. Niet alleen met onze tanden. Fed Up is verplicht kijkvoer voor iedereen die zijn buik (nog) niet vol heeft van slechte voeding. Aan het woord komen diverse deskundigen en insiders. Een waardevolle bijdrage levert professor Robert Lustig, een vooraanstaand endocrinoloog die obese kinderen behandelt en suiker de oorlog heeft verklaard. Alles staat of valt met bewustzijn; weet wat u eet.

Fed Up is een steekhoudende documentaire waarin tal van mythes sneuvelen en die je doet verbazen over de onwetendheid onder ouders, helaas vaak gekoppeld aan een hopeloos falende opvoeding. Onverteerbaar voor ieder kind.

Fed Up